( علت داخلى ديگر ) صورت نسبت به مركب ( از آن و ماده ) است . صورت چيزى است كه شيئيت شىء بالفعل به آن است . و اين دو ( ماده و صورت ) علت‌هاى قوام ( ماهيت ) ناميده مىشوند . به زودى توضيح مطلب خواهد آمد . « 1 » شرح علت در تقسيم بندى ديگر به داخلى و خارجى تقسيم مىشود . علت داخلى عبارت است از اجزاى مقوّمهء ماهيت . كه همان ماده و صورت هستند . ماده ، متضمن قوّهء ماهيت جديد است . به عبارت ديگر ماده است كه قوهء پذيرفتن صورت را دارد . به عنوان مثال مادهء نطفه است كه قوّهء علقه و مضغه شدن را دارد . همان گونه كه صورت ، فعليت ماهيت است . وقتى ناطق به حيوان كه مادهء لا به شرط است ضميمه شد ماهيت متحصل انسانى فعليت مىيابد . پس فعليت انسان به صورت انسان است . علت خارجى ، خود به علت فاعلى و غايى تقسيم مىشود . علت فاعلى ، علتى است كه معلول از آن صادر مىشود ، مانند افعال اختيارى انسان . علت غايى علتى است كه انگيزهء انجام فعل را در فاعل به وجود مىآورد مانند انگيزه استفادهء از ميز و تخت كه نجار را به سوى انجام فعل سوق مىدهد . پس علت غايى هم مانند علت فاعلى دو علت وجودى معلول هستند . علت‌هاى حقيقى و اعدادى متن وتنقسم أيضاً إلى علل حقيقيّةٍ وعلَلٍ مُعِدّةٍ . . . يحدث فيها من الحوادث .

--> ( 1 ) . از فصل ششم تا پانزدهم از همين مرحله مفاهيم فوق تبيين مىشود